Con đường đến The Hague của người Philippine

102541374 (1)

Kể từ khi Trung Quốc tuyên bố Đường Chín Đoạn vào năm 1947, quan hệ Bắc Kinh – Manila chưa bao giờ đạt đến mức độ xung đột và căng thẳng như quan hệ Bắc Kinh – Hà Nội. Ngay cả khi vào năm 1996, sự kiện Mischief Reef đánh dấu lần đầu tiên Trung Quốc xung đột quân sự với một nước thành viên ASEAN khác ngoài Việt Nam. Đó là Philippines.

Kể từ năm 1990, Trung Quốc tiến hành gia tăng tranh chấp chủ quyền với các quốc gia Đông Nam Á tại khu vực vùng biển phía nam Trung Hoa, trong suốt hơn 20 năm. Tuy nhiên, Manila không hề bị đe dọa bởi Bắc Kinh, bởi 3 lí do: (1) vai trò đồng minh của Mỹ, (2) vị trí địa chính trị và quan hệ chiến lược với khối Thịnh Vượng Chung, và (3) khởi sắc quan hệ với Nhật Bản kể từ sau Thế chiến 2. Hơn nữa, thời Clinton (1993-2001) là một trong những thời đại vàng trong quan hệ Washington-Manila. Thực tế, Philippines chính là quốc gia chủ động kêu gọi đoàn kết ASEAN để đối phó với chính sách Đường chín đoạn của Trung Quốc. Kết quả từ hành động này là ASEAN-China Code of Conduct on South China Sea (Tuyên bố nguyên tắc ứng xử trên biển Đông) vào cuối năm 2002.

Mục tiêu của Philippines, được thể hiện rõ rệt nhất qua vụ kiện với Trung Quốc trên cơ sở UNCLOS 1982, không phải là giải quyết tranh chấp chủ quyền biển (sovereignty issues), mà là giải quyết tranh chấp về phạm vi và quyền khai thác đại dương và các nguồn tài nguyên liên quan. Manila biết rõ: Với tư cách là thành viên thường trực Hội đồng bảo an LHQ của Trung Quốc, giải quyết vấn đề chủ quyền với Bắc Kinh là khả năng khó có thể xảy ra đối với Philippines nói riêng và ASEAN nói chung.

Năm 2001, con đường đến The Hague của người Phi Luật Tân đột ngột bị gián đoạn trong gần 13 năm. Sự kiện ngày 11 tháng 9, về cơ bản, đã thay đổi cục diện thế giới nói chung và mối quan tâm của Hoa Kì. Năm 2001, tại Hoa Kì, cũng đánh dấu sự kiện Bill Clinton rời Nhà Trắng và khởi đầu giai đoạn lãnh đạo kéo dài 8 năm của George W. Bush. Tại Manila, Gloria Macapagal Arroyo, con gái của cựu tổng thống Philippines Diosdado P. Macapagal, nhậm chức Tổng thống nước Cộng hòa Philippines.

Gloria Arroyo, tiến sĩ kinh tế đã từng được đào tạo tại Hoa Kỳ và là bạn học của cựu tổng thống Bill Clinton tại trường đại học  Georgetown ở Washington, kế thừa quan điểm phát triển kinh tế thị trường tự do của cha mình và tư tưởng kinh tế phương Tây. Kể từ đây, chính sách kinh tế của Gloria Arroyo trở thành yếu tố quan trọng góp phần thay đổi quan hệ ngoại giao cũng như đối sách chính trị quốc tế của Manila.

Kinh tế Philippines

Hậu khủng hoảng tài chính châu Á 1997, Philippines đối mặt với nhiều thách thức về kinh tế xã hội. Tốc độ tăng trưởng net-FDI thấp (dưới 2%); thuộc nhóm thấp nhất trong ASEAN-6 (so với Singapore, Vietnam, Malaysia, Indonesia & Thailand). FDI lũy kế chỉ bằng 58% so với Việt Nam.

Trong hoàn cảnh đó, thực thi chính sách phát triển kinh tế được ủng hộ bởi IMF & World Bank. Arroyo thực hiện tư hữu hóa một số ngành công nghiệp quan trọng, cắt giảm chi tiêu công, và tăng thuế (đặc biệt là VAT). Thông qua quan hệ với Hoa Kỳ để giảm rào cản xuất khẩu cho hàng hóa Phi Luật Tân trên thị trường thế giới, đặc biệt là EU. Arroyo cũng không muốn một quan hệ ngoại giao với Mỹ mà chỉ có lợi cho người Mỹ. Quan trọng nhất, chính là chính sách thu hút FDI và cải cách sở hữu đất đai (dỡ bỏ giới hạn sở hữu đất của người nước ngoài).

Chính sách kinh tế của Arroyo đã đạt được hai thành tựu quan trọng: (1) Gia tăng FDI, đặc biệt từ Trung Quốc; và (2) GDP đạt mốc 6.9% vào năm 2007. Tuy nhiên, chính sách của Arroyo đã kéo theo những hệ lụy quan trọng: (1) Gia tăng tình trạng đói nghèo và bất bình đẳng thu nhập; (2) Giá tiêu dùng tăng và gia tăng thất nghiệp; (3) Bất ổn an ninh xã hội do hoạt động khủng bố của Abu Sayyaf và các lực lượng đối lập khác.

Quan hệ với Hoa Kỳ

Quan hệ Manila-Washington trở nên gập ghềnh sau khi Bill Clinton rời Nhà Trắng. Đặc biệt là khi Bush và nguồn lực Hoa Kỳ dần dần tập trung vào Trung Đông từ sau 11/9. Sự thất bại của ASEAN-China Code of Conduct on South China Sea vào năm 2002 là dấu hiện đầu tiên.

Là đồng minh thân cận, Manila ủng hộ chính sách chống khủng bố của Washington. Tuy nhiên, về bản chất, tồn tại một sự bất đồng giữa Arroyo và Bush. Arroyo xem nghèo đói (một vấn đề của xã hội Philippines) là nguồn gốc của chủ nghĩa khủng bố. Điều này trái ngược với quan điểm của Bush.

Quan hệ Manila-Washington trở nên lạnh nhạt hơn bởi nhiều cáo buộc liên quan đến Arroyo: (1) Tham nhũng; (2) Gian lận bầu cử; bạo lực chính trị; và (3) Sử dụng viện trợ quân sự của Hoa Kỳ cho mục đích phi dân chủ, vi phạm nhân quyền.

Kể từ 2003, thay vì nhấn mạnh quan hệ song phương với Hoa Kỳ, Arroyo hướng về chính sách đa phương. Đối tác quan trọng của Manila, không ai khác chính là Bắc Kinh.

Cơ hội của Bắc Kinh

Quan điểm về chủ quyền của Bắc Kinh trên vùng biển nam Trung Hoa hết sức rõ ràng và không nhân nhượng. Một trở ngại của Bắc Kinh chính là sự đoàn kết của ASEAN. Chính vì vậy, Trung Quốc tránh né đàm phán về biển Đông với ASEAN như là một nhóm. Chiến lược của Trung Quốc là “chia để trị,” thông quan thỏa thuận song phương (thực chất là “các chuyến đi đêm” với từng thành viên ASEAN. Năm 2008, Trung Quốc kí kết Joint Energy Accord (Hợp tác đồng khai khác năng lượng trên biển Đông Trung Hoa) với Nhật Bản. Trong khi Hoa Kỳ phải đối phó với vấn đề Trung Đông, sự kiện này càng tạo thêm sức mạnh đàm phán cho Bắc Kinh trên vùng biển nam Trung Hoa.

Thông qua đầu tư nước ngoài và chính sách ngoại giao, Trung Quốc về cơ bản đã chia tách ASEAN thành hai nhóm. Ngoại trừ nhóm có quyền lợi ít bị ảnh hưởng trên biển Đông, nhóm còn lại bao gồm Malaysia, Vietnam, Philippines và Indonesia.

Xét về địa chính trị, Việt Nam và Philippines là hai chướng ngại vật án ngữ cần phải vượt qua của Bắc Kinh để hiện thực hóa chính sách Đường chín đoạn. Vì vậy, đây là thời cơ vàng cho Trung Quốc để “mua chuộc” Philippines (như sách lược đang thực hiện của Bắc Kinh với Jakarta).

Gloria Arroyo đã thỏa hiệp với Bắc Kinh như thế nào?

Trong suốt nhiệm kỳ tổng thống, bà Arroyo đã thực hiện khoảng 10 chuyến công du đến Trung Quốc, bắt đầu từ năm 2004. Nhiều nhất trong lịch sử các tổng thống của Phi Luật Tân (vốn chỉ 1-2 chuyến). Năm 2005 đánh dấu “thời đại vàng” trong quan hệ Trung-Phi, với hàng loạt dự án hợp tác song phương quan trọng được kí kết. Cùng với ba cơ quan ngoại giao đặt tại Hong Kong, Macau, và Bắc Kinh, Manila cũng cho xây dựng thêm 4 cơ quan ngoại giao tại Thượng Hải, Trùng Khánh, Quảng Châu và Hạ Môn.

Trung Quốc ký kết thỏa thuận ODA với Phi Luật Tân trị giá 1.27 tỷ USD kéo dài 8 năm từ 2002 đến 2010. Tai tiếng nhất đó là Manila đã ký kết MOU giá trị 4 tỉ USD cho phép ZTE đầu tư vào hạ tầng viễn thông của Phillippines. Một số dự án khác đã bị báo chí Phi Luật Tân phanh phui về tham nhũng, đáng kể nhất là dự án đường sắt Northrail và Cyber-Education.

Đỉnh điểm nhất đó là Gloria Arroyo đã cùng với Trung Quốc phát triển Thỏa thuận Đồng Hợp tác Nghiên cứu Khoa học Địa chấn Hải dương trên một số khu vực vùng biển nam Trung Hoa (A Tripartite Agreement for Joint Marine Scientific Research in Certain Areas in the South China Sea) có hiệu lực vào năm 2005. Mà sau đó, Việt Nam “cũng phải” tham gia thỏa thuận này. Một sự kiện mà người Phi Luật Tân gọi Gloria Arroyo là “kẻ bán nước.”

Tháng 3 năm 2009, Arroyo thông qua Luật 9522 quy định đường cơ sở (baselines) của quần đảo Philippines mà không bao gồm Bãi cạn Scarborough và Kalayaans (Trường Sa), nhưng bãi cạn và các đảo này vẫn nằm trong vùng đặc quyền kinh tế được Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật biển (UNCLOS) công nhận. Một số học giả cho rằng luật 9522 làm suy yếu vị thế của Philippines trong giải quyết tranh chấp chủ quyền biển.

Không dừng tại đó, năm 2009, ngay trước khi kết thúc nhiệm kỳ tổng thống, Gloria Arroyo đã ký với Bắc Kinh về kế hoạch hợp tác chiến lược toàn diện giữa Philippines và Trung Quốc, kéo dài 5 năm.

The Hague

Năm 2009, Barack Obama trở thành tổng thống Hoa Kỳ. Năm 2010, ngoại trưởng Hoa Kỳ, bà Hillary Clinton, tuyên bố mối quan tâm của Hoa Kỳ ở biển nam Trung Hoa. Tại vùng biển Đông Trung Hoa, thái độ của chính phủ Shinzo Abe cũng trở nên cứng rắn hơn với Trung Quốc. Cũng trong cùng năm đó, Benigno Aquino III, thành viên của dòng họ Aquino có vai trò quan trọng trong lịch sử Phi Luật Tân và có quan hệ tích cực với người Mỹ, trở thành Tổng thống. Năm 2012, Philippines, một lần nữa, kêu gọi sự đoàn kết của ASEAN trong giải quyết tranh chấp biển Đông. Năm 2013, Philippines khởi kiện Trung Quốc tại Tòa án Trọng tài thường trực theo Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật biển (UNCLOS), sau tranh chấp bãi cạn Scarborough vào năm 2012.

Con đường đến The Hague của người Phi Luật Tân là minh chứng cho sự phức tạp của quan hệ quyền lực trong thế giới toàn cầu hoá; mà đòi hỏi sự nhạy cảm chính trị và sự kiên trì cao độ. Thiếu vắng các yếu tố chính trị thuận lợi như Philippines, rõ ràng là Việt Nam đang phải khéo léo và kiên nhẫn nhiều lần hơn thế. Một sự kiên nhẫn mà bản chất của nó được thể hiện qua câu nói: “Patience is power. Patience is not an absence of action; rather it is “timing.” It waits on the right time to act, for the right principles and in the right way.” (Fulton J. Sheen)
Tài liệu tham khảo:

UNCTAD – http://unctad.org/en/Pages/Home.aspx

Limits in the Seas – http://www.state.gov/documents/organization/234936.pdf

Philippine president accused of “treason” over Spratlys deal with China – https://www.wsws.org/en/articles/2008/03/phil-m29.html

ZTE-NBN scandal triggers political crisis in the Philippines – https://www.wsws.org/en/articles/2008/03/phil-m07.html

PHL-China relations – http://beijingpe.dfa.gov.ph/phl-china-relations

SC upholds constitutionality of Baselines Law – http://www.philstar.com:8080/headlines/717263/sc-upholds-constitutionality-baselines-law

Japan Protests Chinese Construction in East China Sea – http://thediplomat.com/2016/06/japan-protests-chinese-construction-in-east-china-sea/

South China Sea dispute overshadowing summits – http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2015/10/116_189730.html

Offering to Aid Talks, U.S. Challenges China on Disputed Islands – http://www.nytimes.com/2010/07/24/world/asia/24diplo.html

LEGAL POSTURING AND POWER RELATIONS IN THE SOUTH CHINA SEA – https://amti.csis.org/legal-posturing-and-power-relations-in-the-south-china-sea/

PH to ASEAN: Implement principles on South China Sea – http://www.rappler.com/nation/16341-aquino-calls-for-asean-unity-on-south-china-sea

No Asean unity in sea row with China – http://globalnation.inquirer.net/56974/philippines-says-no-asean-unity-over-china-row

Recent Developments in the South China Sea Dispute – http://www.tandfebooks.com/isbn/9781315818696

The South China Sea Dispute: Navigating Diplomatic and Strategic Tensions – https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/2157

China’s Regional Relations: Evolving Foreign Policy Dynamics, by Mark Beeson and Fujian Li. – http://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/683474?af=R&

State, Globalization and Multilateralism – http://www.springer.com/us/book/9789400728424

Diverse Multilateralism: Four Strategies in China’s Multilateral Diplomacy – http://link.springer.com/article/10.1007/s11366-012-9202-6

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s